Maatschappelijke ondersteuning

Financieringssystematiek
Herziening van verdeelmodellen kan grote gevolgen hebben voor de gemeentelijke financiën. Het nieuwe objectieve verdeelmodel voor Beschermd Wonen, Maatschappelijke- en Vrouwenopvang is wederom uitgesteld, gaat waarschijnlijk in per 1 januari 2029, en heeft grote financiële gevolgen voor de inkomsten van centrumgemeente Tilburg. Dit vanwege de afbouw van het rijksbudget met gemiddeld € 2,1 miljoen per jaar. In de begroting hebben we met deze ontwikkeling rekening gehouden. De invoering van het woonplaatsbeginsel voor beschermd wonen zal naar verwachting gelijktijdig met het nieuwe verdeelmodel ingaan. De financiële consequenties hiervan zijn nog niet bekend.

Het Nationaal Actieplan Dakloosheid heeft de ambitie om dakloosheid in Nederland fors en structureel terug te dringen en in 2030 te beëindigen. Eind 2022 zijn de 44 centrumgemeenten voor Maatschappelijke Opvang gevraagd deze landelijke aanpak te vertalen naar hun eigen regio. Inmiddels blijkt dat de ambitie voor 2030 sterk onder druk staat. De aanhoudende wooncrisis, onvoldoende beschikbaarheid van betaalbare huisvesting en problemen met de doorstroom uit opvang en zorg maken dat de beoogde daling van het aantal dakloze inwoners onvoldoende wordt gerealiseerd. Het regionale actieplan Iedereen een (t)huis geeft hier voor Tilburg en de regio Hart van Brabant invulling aan. Ondanks de ingezette maatregelen groeit het aantal dak- en thuisloze inwoners, waaronder gezinnen en arbeidsmigranten. Tegelijkertijd stagneert de uitstroom uit de maatschappelijke opvang door het tekort aan passende woonruimte. Hierdoor neemt de druk op de beschikbare opvangcapaciteit verder toe. Daarnaast verandert de samenstelling van de doelgroep. Een groeiende groep dakloze inwoners heeft complexe problematiek en is feitelijk aangewezen op voorzieningen vanuit onder andere de GGZ, beschermd wonen of andere vormen van zorg en ondersteuning. Door beperkte capaciteit en lange wachttijden binnen deze voorzieningen komen deze inwoners noodgedwongen op straat of bij de maatschappelijke opvang terecht, terwijl deze daarvoor niet primair is ingericht. Dit vergroot ook het risico op overlast en zet de reguliere opvang verder onder druk. Vanaf 2023 ontvangen centrumgemeenten via de decentralisatie-uitkering maatschappelijke opvang (DUMO) structureel extra rijksmiddelen voor de brede aanpak van dakloosheid. Deze middelen zijn echter onvoldoende om de regionale aanpak en de groeiende opgave volledig te bekostigen. De combinatie van een toenemende instroom, stagnerende uitstroom en complexere ondersteuningsvragen leidt daarmee tot een toenemende financiële bijdrage van de gemeente Tilburg.
Zonder aanvullende middelen en structurele oplossingen op het gebied van wonen, zorg en uitstroom bestaat het risico dat wachtlijsten verder oplopen, de opvangcapaciteit onvoldoende wordt en de financiële druk op de gemeente verder toeneemt.

Open-einde regeling

De Wmo kent een open-eindekarakter. In de praktijk betekent dit dat het financiële risico voor de uitvoering van deze wettelijke taak volledig bij gemeenten ligt. Om dit risico zoveel mogelijk te beperken, vindt de bekostiging van Wmo Begeleiding, Dagopvang en Beschermd wonen sinds 1 januari 2023 taakgericht plaats via een lumpsumbedrag aan een consortium van gecontracteerde aanbieders (SIEM).

Beweging Sociaal Domein
Naast sturing via de contractering zet de gemeente binnen het sociaal domein nadrukkelijk in op een beweging van gespecialiseerde en individuele ondersteuning naar meer preventie, ondersteuning vanuit de sociale basis, voorliggende voorzieningen en collectieve oplossingen. Uitgangspunt is dat inwoners zo vroeg, licht en dichtbij mogelijk worden ondersteund en dat gespecialiseerde Wmo-voorzieningen worden ingezet wanneer deze daadwerkelijk noodzakelijk zijn. Deze beweging moet bijdragen aan zowel passende ondersteuning voor inwoners als aan een beheerste ontwikkeling van de Wmo-uitgaven. Het financiële effect van deze beweging is echter niet vanzelfsprekend en vraagt om daadwerkelijke veranderingen in instroom, doorstroom en uitstroom. Het risico bestaat dat de opbouw van preventieve, voorliggende en collectieve ondersteuning niet of niet tijdig leidt tot een afname van het beroep op gespecialiseerde Wmo-voorzieningen, waardoor de ingeboekte taakstelling ad € 0,8 mln. niet gerealiseerd wordt. Wanneer nieuwe voorzieningen worden opgebouwd terwijl het gebruik en de kosten van bestaande gespecialiseerde ondersteuning onvoldoende afnemen, kunnen gedurende een overgangsperiode juist dubbele kosten ontstaan.

De AMvB reële prijzen Jeugdwet -sinds 1 juli 2024 van kracht- helpt gemeenten en aanbieders om bij het opstellen van een contract tot een reële prijs te komen. De AMvB bepaalt de kostprijselementen die gemeenten minimaal moeten betrekken bij het bepalen van hun prijs. De AMvB kan een kosten opdrijvend effect hebben, omdat zowel zorg- als uitvoeringslasten kunnen toenemen. Hiermee loopt de gemeente een financieel risico.
Daarnaast werken Rijk en gemeenten aan een herziening van de financieringssystematiek binnen de Wmo. Hierbij wordt onderzocht hoe kostenontwikkeling, demografische ontwikkelingen en vergrijzing beter kunnen worden betrokken bij de bekostiging van gemeenten. De precieze uitwerking en de gevolgen voor individuele gemeenten zijn op dit moment nog onvoldoende duidelijk. Hierdoor bestaat onzekerheid over de toekomstige Wmo-middelen en de financiële effecten daarvan voor de gemeente.